Auteur: Desiderius Erasmus

Uitgesproken tijden de uitreiking van de Lof der Zotheidspelden 2020 en 2021

Dames en heren, beste Rosanne Hertzberger, beste Dick Couvée,

Van harte welkom op deze feestelijke bijeenkomst in de Burgerzaal. Dat het vandaag de geboortedag van Desiderius Erasmus is, hoef ik u waarschijnlijk niet te vertellen. Maar vieren we nu zijn 555ste verjaardag zoals op de uitnodiging staat of is het pas zijn 552ste? Als we uitgaan van de dit jaar verschenen biografie ‘Erasmus Dwarsdenker’ van Sandra Langereis dan is het vandaag zijn 552ste verjaardag. Zij is er na grondig onderzoek vrij zeker van dat Erasmus drie jaar later geboren is. 

Ik vermoed dat het Erasmus zelf niet zoveel zou kunnen schelen. Hij zou vooral in zijn nopjes zijn dat hij na meer dan vijf eeuwen nog steeds niet vergeten is. Dat we hem in zijn geboorteplaats beschouwen als de beroemdste Rotterdammer aller tijden. En dat we jaarlijks aan een stadsgenoot een speld uitreiken die vernoemd is naar zijn bekendste boek. 

Op dit jaarlijkse feestje staat naast de grootste Rotterdammer aller tijden vooral een Rotterdammer van deze tijd in het zonnetje. Een Rotterdammer die zich volgens het Comité Erasmus in de geest van Erasmus heeft ingezet voor de samenleving. Een Rotterdammer die een lans heeft gebroken voor tolerantie, onderwijs en satire en daarvoor de Lof der Zotheid speld verdient. Vandaag zijn dat zelfs twee Rotterdammers, omdat de uitreiking vorig jaar niet door kon gaan vanwege de coronapandemie.

Langereis stelt zich in haar biografie voor hoe Erasmus vanuit het hiernamaals terug zou kijken op zijn leven. Zo laat ze hem denken: 

‘Ze kunnen me missen, daar in Holland. Ik heb er tijdens mijn echte leven werkelijk alles aan gedaan om mijn eeuwige nagedachtenis veilig te stellen…’
Dat dit is gelukt, wil ik Erasmus laten zien tijdens een wandeling door de stad.  Als ik hem ophaal op het Grotekerkplein, stapt hij van zijn sokkel, verstopt zijn boek in een plantenbak en gaan we samen op pad. We lopen natuurlijk als eerste langs de bibliotheek waarop zijn uitspraak ‘Heel de wereld is je vaderland’ staat. Dan over de brug die zijn naam draagt. Vervolgens naar de universiteit en het ziekenhuis die naar hem vernoemd zijn. En als laatste naar de Pauluskerk. Een opvangplek voor alle mensen in Rotterdam die het zonder hulp niet meer redden. Een wereld, een kerk, die ieders vaderland is. Een plek waar Erasmus in zijn tijd ook steeds naar op zoek was.  

We worden hartelijk ontvangen door dominee Dick Couvée. Het klikt meteen tussen die twee. Want naast hun liefde voor God en de medemens delen ze ook hun sterke rechtvaardigheidsgevoel, hun aandacht voor misstanden in de maatschappij en hun lef om buiten de gebaande paden te treden. Couvée luistert aandachtig naar Erasmus’ levensverhaal over eindeloos vallen en opstaan, bedelen en wachten op wat steun. Verhalen die hij elke dag hoort in zijn kerk, waar geloven en hulpverlenen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Het wordt een lang en boeiend gesprek … 

Ik denk dat Erasmus na afloop zou zeggen dat hij een zielsverwant heeft ontmoet. Die overeenkomst ziet het Comité Erasmus ook. En daarom heeft ze in 2020 de 10e Lof der Zotheidspeld aan Dick Couvée toegekend. 

Beste Dick,

Toen jij in 2008 het stokje overnam van Hans Visser, was de Pauluskerk al 28 jaar de opvangplek voor drugsverslaafden. Dat is zij nog steeds maar er is in jouw tijd ook een hoop veranderd. De Pauluskerk is nu misschien wel meer dan ooit het vangnet voor de meest kwetsbaren in de stad. Voor mensen zonder verblijfspapieren, mensen met psychische problemen, met problematische schulden, voor arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa. En dat is niet zo vreemd als je bedenkt hoe enorm de stad Rotterdam en de maatschappij veranderd zijn. Ik heb gehoord dat jij een broertje dood hebt aan woorden als ‘zelfredzaamheid’ en ‘participatiesamenleving’. En daarom breek je net als Erasmus onophoudelijk een lans voor een open houding ten opzichte van de sociaal zwakkeren en kansarmen. Een open houding van de overheid, van de gemeente en van de samenleving. 

Jouw pleidooi is ‘geven zonder dat je er iets voor terug krijgt’. Voor jou telt elk mens. Onvoorwaardelijk! Dan kom je uit bij ‘barmhartigheid en ‘waardigheid’ en dat is precies waarom het Comité Erasmus vindt dat jij deze Lof der Zotheidsspeld verdient.

In een interview vertelde jij dat je de Pauluskerk, afgezien van je vrouw en je kinderen, als het mooiste geschenk in je leven ziet. Als de plek waar je telkens een ander verhaal vertelde over hoe de samenleving in de christelijke traditie eigenlijk zou kunnen zijn. Want, zo concludeer je: ‘Als het hier in het klein kan, dan kan het ook in het groot.’ 

Dames en heren, we reiken vandaag twee spelden uit. De Lof der Zotheidsspeld voor 2021 is door het Comité Erasmus toegekend aan Rosanne Hertzberger. 

In zijn Lof der Zotheid onderzoekt Erasmus of hij de waarheid kan vertellen met een grap. Tegen de lezers die niet met zich laten dollen en heus wel doorhebben dat Vrouw Dwaasheid de mensheid die zot is een spiegel voorhoudt, zegt hij dat een lofrede van de Dwaasheid op de dwaasheid te dwaas is om serieus te nemen’. En dat is wat Rosanne Hertzberger ook doet. 

Want als microbioloog met een mening, of moet ik zeggen als columnist die ook microbioloog is, houdt zij de mensen, net als Erasmus, met humor een spiegel voor. Haar columns, boeken en essays zijn niet alleen vermakelijk, ze schuren ook en dwingen de lezer tot een innerlijk debat. Een recensent schreef over haar boek ‘Ode aan de E-nummers’ dat ze haar lezers het bloed onder de nagels vandaan haalt, maar dat haar denkvoer de ergernis waard is. Hertzberger verzet zich tegen de vele bloggers, dieetgoeroes en influencers, die als nepdeskundigen zonder enige wetenschappelijke onderbouwing beweringen doen over voeding, gezondheid en schadelijke stoffen. 

Zo schrijft ze: ‘Eén tweet of post van een bekende foodblogger over toxische chemicaliën en tig jaar wetenschappelijk onderzoek kan de prullenbak in.’  

De overeenkomst met Erasmus is niet ver te zoeken. Hij ergerde zich tijdens zijn studie in Parijs bijvoorbeeld mateloos aan de theologen, die hij spottend ‘theologasten’ noemde. In een brief aan zijn pupil Thomas Grey schrijft hij spottend dat ze met hun groteske mimiek en theatrale gebaren niets dan stompzinnigheid op stentorvolume vanaf hun kansel oreerden. Volstrekte nepgeleerden waren het. 

Hertzberger is ook niet bang om zichzelf op de hak te nemen. Zo schrijft ze in een column over het afgelopen Boekenweekthema ‘Rebellen en dwarsdenkers’: ‘Sommigen scharen mij daar ook onder, ondanks het feit dat ik bij mijn weten nogal mainstream ideeën opschrijf. Ik bedoel: zo rebels kan het toch niet zijn om in een land dat massaal uit pakjes en zakjes kookt op te schrijven dat het best prima is om uit pakjes en zakjes te koken.’

Beste Rosanne,

Ik denk dat dwarsdenker Erasmus hard had gelachen om jouw columns en boeken. Hij zou hebben genoten van de manier waarop jij de vinger op de zere plek legt als je schrijft over onze hedendaagse maatschappij. Kritisch, scherp, dwars en humoristisch, met onverwachte invalshoeken, hyperbolen en zelfspot. Hij zou in jouw pen de zijne herkennen. 

Het Comité Erasmus ziet die overeenkomst ook en kent jou daarom de 11e Lof der Zotheidsspeld toe. 

Rosanne en Dick, willen jullie naar voren komen, want het is hoog tijd om jullie de speld te overhandigen. 

Beste mensen, het woord is nu aan Dick en Rosanne. Maar eerst wil ik nog graag de laatste alinea van de Lof der Zotheid voorlezen, die Sandra Langereis zo grappig vertaald heeft:

‘Vroeger zei men: de pest aan drinkers met een goed geheugen. Maar nu zeggen we: de pest aan toehoorders met een goed geheugen. En daarom, roemruchte ingewijden! Mannen van dwaasheid! Vaarwel allemaal! Klap uw handen stuk! Leef zonder juk, drink u een ongeluk!’

Vanaf 17.00 uur in de aula van het Bibliotheektheater Rotterdam.

Na 15 jaar gestaag werken door een team van vertalers is de correspondentie van Erasmus in de Nederlandse vertaling compleet. De 21 delen met daarin 3.141 brieven zijn uitgegeven door het Rotterdamse uitgevershuis Ad. Donker. De correspondentie is een van de grootste en meest interessante briefwisselingen uit de wereldliteratuur. Niet alleen voor wie zich interesseert voor de Renaissance en het Humanisme is de correspondentie een boeiende verzameling, maar ook voor geïnteresseerden in politiek. Bovendien is ‘Vriendschap’ een terugkerend thema in de brieven van Erasmus.

De voltooiing van de reeks werd op deze middag feestelijk gevierd. Met o.a. een voordracht door Jet Steinz: “Erasmus als brievenschrijver” naar aanleiding van “ P.S. – Van Liefdespost tot hate mail: de 150 opmerkelijkste Nederlandse brieven”, een optreden door spoken word artist Elten Kiene en een introductie van de stichting “Zelf Denken, Samen Doen”. 

Org: Stg ter Bevordering van de Uitgave van de Volledige Correspondentie van Desiderius Erasmus i.s.m. Bibliotheek Rotterdam. 

Openingswoord door de voorzitter van het Comité Erasmus, icoon van Rotterdam, tevens voorzitter van de Stichting ter bevordering van de uitgave van de volledige correspondentie van Desiderius Erasmus’. 

Geachte aanwezigen, welkom bij deze feestelijke middag om de voltooiing van de vertaling van alle brieven van Erasmus in het Nederlands te vieren.

Het project

Het was de Rotterdamse uitgever Willem Donker die in 2004 het gedurfde initiatief nam om alle brieven van Erasmus uit het Latijn te laten vertalen en uit te geven. Donker vond een aantal uitstekende classici als vertalers. Deze groep, in samenstelling in de loop van het project iets veranderd en uitgebreid, verrichtte het ‘monnikenwerk’ om de soms lange en ingewikkelde brieven in goed Nederlands te vertalen. Waar nodig werden de brieven voorafgegaan door een inleiding waarin meer werd verteld over degene die de brief schreef of de omstandigheden waaronder de brief geschreven werd. Vele voetnoten verduidelijken de tekst.

De vertalers werden bijgestaan door een prestigieuze redactieraad. ‘Meelezen’, frequent overleg en correcties leidden tot een vertaling van een constant, hoog niveau dat in de loop der jaren in recensies steeds werd geprezen. Donker besteedde veel aandacht aan de vormgeving, juist, zoals hij zei, omdat Erasmus zijn brieven schreef in de tijd waarin de boekdrukkunst opkwam. Vormgever Bart Oppenheimer kwam tot een bijzonder mooie keuze van letter en inktkleur, de boeken werden in linnen gebonden en kregen een leeslint en een stofomslag met prachtige kleuren. Jet Quadekker zorgde gedurende de gehele periode op uitstekende wijze de bureauredactie. 

Het was vanaf de presentatie van het eerste deel in 2004 al snel duidelijk dat het dappere initiatief van Willem Donker financieel gezien niet kon worden gedragen door uitgeverij Ad. Donker. Op advies van Henk Mali werd daarom in 2005 de ‘Stichting ter bevordering van de uitgave van de volledige correspondentie van Desiderius Erasmus’ opgericht die zich ten doel stelde de financiële middelen te verwerven om het gehele project mogelijk te maken. Dat is uiteindelijk na 16 jaar succesvol afgerond met de publicatie van alle bewaard gebleven brieven in 20 delen en een registerdeel. 

Het lijkt interessant om stil te staan bij de ervaringen van het Stichtingsbestuur om over zo’n lange periode voldoende financiële middelen te verkrijgen voor dit herculische project. De Stichting werd hierbij bijgestaan door een prestigieus comité van aanbeveling.

Het gedachtegoed van Erasmus door de eeuwen heen 

Het werk van Desiderius Erasmus Roterodamus was in het begin van de 20e eeuw in Nederland niet breed bekend. Erasmus stierf op 12 juli 1536. In een brief, gedateerd 22 augustus 1534, toont Erasmus zich teleurgesteld over het beperkte bereik, zo u wilt de geringe impact van zijn werk en idealen: er was in Europa een periode aangebroken van ongekende onrust, oorlog, beeldenstormen, ontwijding van kloosters en kerken, controversen met Luther omtrent het opkomende protestantisme en een steeds harder en strikter optreden van de katholieke kerk. Erasmus maakte zich grote zorgen. En inderdaad, een van de slachtoffers was zijn geschreven en gedrukte nalatenschap. Erasmus werd postuum tot ketter verklaard, waarbij al zijn geschriften op de index werden geplaatst. Om dit nog eens extra te benadrukken schreef Paus Paulus IV in de kantlijn bij de naam Erasmus: ‘alle werk is verboden, inclusief zijn commentaren, annotaties, dialogen, opinies, vertalingen, brieven, boeken, en geschriften, zelfs die welke niets bevatten tegen of over de godsdienst’. Het plaatsen van alle werk van Erasmus op de index was zo effectief dat het gedachtegoed van Erasmus in Europa eeuwenlang vrijwel uit het publieke debat verdween. Het wordt tijdens de Verlichting nauwelijks genoemd. Pas in de 20e eeuw werd zijn werk bekender door de boeken van Huizinga en Zweig. 

Rotterdam 

In Rotterdam bleef de aandacht voor Erasmus echter door de eeuwen heen wel behouden. Hij die zich gedurende zijn gehele leven Rotterdammer noemde, was tijdens zijn leven zo beroemd dat er reeds dertien jaar na zijn dood een stenen standbeeld voor hem werd opgericht, dat werd geplaatst op de Grote Markt, vlakbij zijn geboortehuis en de Laurenskerk. Sedertdien heeft er in Rotterdam vrijwel steeds een standbeeld van Erasmus gestaan, met vanaf 1622 het prachtige bronzen beeld, gemaakt door Hendrik de Keyser. 

Waar Erasmus zelf zijn naam onverbrekelijk verbond aan Rotterdam, heeft deze stad aan een uniek gymnasium, een vooraanstaande universiteit, een onmisbaar Medisch Centrum en een magnifieke brug ook de naam Erasmus verbonden. Het Rotterdamse comité ‘Erasmus, icoon van Rotterdam’ waarin 15 Rotterdamse organisaties samenwerken om Erasmus en zijn gedachtegoed onder de ogen van de Rotterdamse burger te brengen, heeft ervoor gezorgd dat een aantal Adagia (kenmerkende uitspraken van Erasmus) op strategische plekken door de stad worden geplaatst; er is een monument geplaatst op de plek van zijn geboortehuis; in de Bibliotheek Rotterdam is de Erasmus Experience ingericht waar de bezoeker zichzelf beter leert kennen tegen de achtergrond van een aantal uitspraken van Erasmus, en er wordt jaarlijks een Lof der Zotheidspeld uitgereikt aan een Rotterdammer die zich heeft onderscheiden door uitspraken en activiteiten in de geest van Erasmus.

De fondsen 

Het is dus niet verwonderlijk dat zowel het initiatief van de Rotterdammer Willem Donker als ook het grotendeels uit Rotterdammers bestaande bestuur van de Stichting zich bij het zoeken naar financiële middelen in eerste instantie vooral richtte op Rotterdamse fondsen: deze hebben inderdaad gedurende de eerste jaren van dit project het leeuwendeel van de financiën ter beschikking gesteld. 

In de jaren na de financiële crisis werd het verkrijgen van fondsen steeds moeizamer. Het bestuur van de Stichting realiseerde zich ook dat het uitgeven van gedrukte boeken in het begin van de 21e eeuw misschien niet meer voldoende was om de nationale fondsen te interesseren. Daarom is toen het besluit genomen om alle in het Nederlands vertaalde brieven ook te digitaliseren en op deze wijze iedere geïnteresseerde Nederlander gratis te laten kennismaken met door Erasmus zelf geschreven meningen en overwegingen. De digitalisering is verricht door de Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren (dbnl), onderdeel van de Koninklijke Bibliotheek, die eerder het complete werk van W.F. Hermans, Menno ter Braak en Eddy du Perron digitaliseerde. De beslissing om alle in het Nederlands vertaalde brieven van Erasmus te digitaliseren heeft een aantal fondsen ‘over de brug getrokken’ om ook de laatste loodjes bij te dragen voor de succesvolle afronding van dit project.

Begonnen als een project met een Rotterdams accent is het uitgegroeid tot een project van nationale betekenis. De totale som die door de fondsen werd geschonken bedroeg 750.000 euro. Ik denk dat de besturen van de deelnemende fondsen er trots op zullen zijn hun bijdrage vertaald te zien in deze unieke aanvulling op het Nederlandse cultuurbezit. Helaas heeft Donker de presentatie van de laatste delen van deze reeks niet meer meegemaakt. Hij overleed in 2018. Gelukkig heeft zijn weduwe, Jos Exler, de uitgeverij doorgezet en is het 16-jarige project succesvol afgerond. 

De hedendaagse betekenis van het gedachtegoed van Erasmus 

Professor Heesakkers heeft bij de presentatie van deel 1 in 2004 zijn bewondering uitgesproken voor de ongelooflijke werklust van Erasmus; er waren dagen dat hij wel 70 brieven schreef. Overigens weten we uit zijn brieven dat hij in zijn latere leven, door nierstenen gekweld, alleen staand kon lezen en schrijven. 

Vele brieven moeten verloren zijn gegaan, maar het feit dat er nog meer dan 3000 bewaard zijn gebleven onderstreept het belang en de interesse die er al tijdens het leven van Erasmus aan werd geschonken. Erasmus’ correspondentie laat zien hoe groot zijn netwerk was: het omspande geheel Europa; hij correspondeerde met geleerden, vorsten, bisschoppen en pausen. Carel Peeters noemt hem in Vrij Nederland een geobsedeerd twitteraar. 

De brieven geven een prachtig inzicht in het Europa rondom 1500, maar het is vooral het gedachtegoed van Erasmus dat vandaag, meer dan 500 jaar later, van steeds groter belang lijkt: een ‘wereldburger’ die zich beweegt door een Europa dat voor hem geen grenzen heeft, een man die onvermoeibaar pleit voor verdraagzaamheid, voor de vrijheid van meningsuiting, voor het belang van dialoog met interesse voor elkaar, voor het gebruik van humor en ironie bij het bediscussiëren van controversiële onderwerpen, voor het belang van onderwijs voor jongens maar ook voor meisjes, en vele andere zaken die behoren bij een goed burgerschap in de 20e eeuw. 

‘Zelf Denken, Samen Doen’

Het is daarom verheugend te zien dat de digitalisatie van de correspondentie van Erasmus geen geïsoleerde actie is gebleven, maar heeft geleid tot een nieuw initiatief: een aantal vooraanstaande organisaties in Nederland heeft zich aaneengesloten tot de Stichting Zelf Denken, Samen Doen. Naast de Stichting ter bevordering van de uitgave van de volledige correspondentie van Desiderius Erasmus zijn dit de Bibliotheek Rotterdam met een van de mooiste en grootste Erasmuscollecties ter wereld, de Koninklijke Bibliotheek als nationale regisseur voor de landelijke digitale bibliotheek, de dbnl (Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren) als specialist op het gebied van het produceren en publiceren van betrouwbare digitale teksten, het Huygens Instituut voor Geschiedenis van de knaw (Koninkijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen) en als waarborg voor de wetenschappelijke kwaliteit, de Erasmus of Rotterdam Society waarin Nederlandse wetenschappers verenigd zijn die actief zijn op het gebied van studies naar werk en betekenis van Erasmus, alsmede de Erasmus Universiteit Rotterdam. 

Het doel van de Stichting Zelf Denken, Samen Doen is tweeledig: 

het ontwikkelen van (onderwijs)programma’s voor alle leeftijden waarbij zelf denken wordt geactiveerd rondom begrippen als tolerantie, vrijheid van meningsuiting, interesse in elkaar en het belang van onderwijs als basis voor ieders individuele toekomst — dit als hulp bij het ontwikkelen van burgerschap en participatie(‘Samen Doen’); 

het gezamenlijk maken van een ‘Digitaal Monument’ voor Erasmus met een wereldwijde, betrouwbare beschikbaarheid voor iedereen van alle oorspronkelijke uitgaven van de werken van Erasmus, de latere edities, vertalingen, secundaire biografieën, alsmede gemakkelijk toegankelijke voorlichting over zijn gedachtegoed.

Burgerschap 

De Nederlandse samenleving is volop in beweging. De groeiende diversiteit van culturen en opvattingen in combinatie met de digitale revolutie zorgt ervoor dat de vrijheid van eigen meningsuiting en die van de ander onder druk is komen te staan. Het programma Zelf Denken, Samen Doen heeft de ambitie een bijdrage met impact te leveren aan de versterking van het democratisch vermogen van de Nederlanders. Zelf denken en samen doen gaat om mensen die als zelfstandige burgers met onderscheidingsvermogen kunnen denken en handelen en die het vermogen hebben om goed geïnformeerd, kritisch en betrokken deel te nemen aan een veranderende samenleving. Dat is een kwaliteit die niet zomaar op school of op internet wordt geleerd. Er bestaat geen kookboek voor burgerschapsvorming. Met een aantal vernieuwende projecten die ‘hands on’ een vertaling maken van Erasmus’ gedachtegoed naar de actualiteit, en naar de leef- en beleefwereld van kinderen en adolescenten heeft de Stichting in samenwerking met het Erasmus University College en JINC (project gelijke kansen voor jongeren) een aantal innoverende projecten ontwikkeld die zijn gericht op het lager onderwijs en het vmbo (deze projecten werden financieel gesteund door de Erasmus Stichting, de Erasmus Universiteit en anonieme giften). 

In samenwerking met de Willem de Kooning Academie werd een serious game, ‘Switch’, ontwikkeld dat kinderen in de leeftijd van 10-12 jaar in spelvorm laat kennismaken met het gedachtegoed van Erasmus. Grote groepen lagere school leerlingen van wisselende culturele achtergrond en intellectuele ontwikkeling hebben enthousiast en succesvol aan het spel deelgenomen. 

Taaltrips, georganiseerd door JINC, laten 8 – 12-jarigen (waaronder schoolklassen met kinderen met een verblijfsstatus komend uit vluchtelingensituaties) hun woordenschat vergroten en kennismaken met concepten als vrijheid van meningsuiting, empathie en belangstelling voor elkaar en aandacht voor hun persoonlijke toekomst

Een derde project vormt de zg. ‘bliksemstage’, gericht op het ontwikkelen van burgerschap van vmbo-jongeren. Hierbij wordt ‘problem-based learning’ gebruikt, gericht op het vergroten van gespreksvaardigheden en zelfvertrouwen: er wordt door de leerlingen onder leiding van een student zelf gediscussieerd over stellingen als: ‘ik mag zeggen wat ik wil’, ‘ik mag doen wat ik wil’, ‘als ik alles zou kunnen doen wat ik wil, wat moet ik dan doen om mijn dromen waar te maken?’. De nu ontwikkelde projecten werden uitgebreid getest en worden door de kinderen/leerlingen zeer gewaardeerd. De effecten worden wetenschappelijk geëvalueerd. Het gebruik van (kort opgeleide)studenten van universiteit of hbo als spel/ discussieleider verkleint de afstand met de doelgroepen, ontziet onderwijzers en leraren en confronteert deze studenten ook met het belang van burgerschap. 

Hoe nu verder?

De Stichting Zelf Denken, Samen Doen zoekt naar de mogelijkheid om in samenwerking met maatschappelijke partners over te gaan tot een verdere uitrol van deze en nog te ontwikkelen projecten: eerst in Rotterdam, dan in de regio en bij aangetoond succes in de rest van het land. Deze initiatieven voor burgerschapvorming gebruiken Erasmus eigenlijk alleen als metafoor: hij speelt zelf als historische persoon vrijwel geen rol; het is in feite zijn gedachtegoed dat gebruikt wordt om in deze voor jongeren soms onrustige tijden waarin het aanbod via de sociale media verwarrend en overweldigend is, een handvat te bieden om te leren wat waar en niet waar is en om zelf te denken, als hulp om evenwichtig deel te nemen aan de samenleving. 

In het boekje dat u straks krijgt uitgereikt, zijn de inleidingen bijeengebracht van de 20 delen waarin de Nederlandse vertalingen van alle overgeleverde 3141 brieven van Erasmus zijn gepubliceerd. U krijgt hiermee een snelle blik op zijn levensloop en de tijd waarin Erasmus leefde, terwijl de brieven prachtig illustreren hoe hij zich ontwikkelde tot de grootste humanist van zijn tijd.

in de Burgerzaal van het stadhuis 

Welkom door Steven Lamberts, voorzitter van Comité “Erasmus, icoon van Rotterdam” 

Mijnheer de Wethouder, Mevrouw Hertzberger, Mijnheer Couvée, familieleden en vrienden,     

geachte aanwezigen.

Welkom bij de 555ste viering van de verjaardag van Desiderius Erasmus.

Mijn naam is Steven Lamberts, voorzitter van het comité “Erasmus, icoon van Rotterdam”, een comité waarin 15 Rotterdamse instellingen en organisaties samenwerken met het doel Erasmus tot HET boegbeeld van zijn geboortestad te maken.

Wij vergroten de bekendheid van Erasmus in het stadsbeeld van Rotterdam, we bevorderen het gebruik van zijn naam, eigenlijk zijn “merk”, bij het positioneren van onze stad in binnen- en buitenland en wij dragen zijn gedachtegoed uit in de Rotterdamse samenleving en daarbuiten.

Vorig jaar hebben wij de viering van de 554ste verjaardag van Erasmus moeten overslaan in verband met de Covid-19 pandemie.

Daarom zullen vanmiddag zowel de 10e als de 11e Lof der Zotheidspeld worden uitgereikt aan personen die zich bijzonder onderscheiden in de geest van het gedachtegoed van Erasmus. 

Mevrouw Hertzberger en mijnheer Couvée: U mag zich spiegelen aan de namen van enkele recente spelddragers als Inez Weski, Loes Luca, Hugo Borst en Fidan Ekiz.

De jaren 1520 en 1521, nu dus precies 500 jaar geleden, waren voor Erasmus zeer productieve     jaren: hij publiceerde “Antibarbari”, het boek tegen de barbarij, misschien wel het belangrijkste manifest van Erasmus’ humanisme, waarin hij steeds wijst op het belang van goed onderwijs.

In 1521 publiceerde Erasmus zijn zogenaamde brievenleerboek, in die tijd veel gelezen   en ook nu nog een klassieke handleiding voor de kunst van het brieven schrijven.

Morgen wordt in het Bibliotheektheater gevierd dat alle 3141 bewaard gebleven brieven van Erasmus uit het Latijn in prachtig Nederlands zijn vertaald en zijn uitgegeven in 21 delen. Daarmee  wordt een project volbracht van 16 jaren noeste arbeid, waarin een aantal vertalers deze Herculische taak uitvoerde, financieel gesteund door een groot aantal Nederlandse Fondsen.

Een waarlijk prachtige toevoeging aan het Nederlands cultuurbezit, vergelijkbaar      met de uitgave van de brieven van Vincent van Gogh en het Rembrandtproject.

Onze Stichting “Erasmus, icoon van Rotterdam” heeft ook dit jaar weer rondom deze  verjaardag viering een prachtige Erasmusweek samengesteld:

naast de Erasmus wandeling en het Erasmus lunchconcert in de Laurenskerk, was er gisteravond een geanimeerde conferentie over Burgerschap, georganiseerd door het Huis         van Erasmus.

Vandaag bezoeken alle 211 eersteklassers van het Erasmiaans Gymnasium hun eigen basisschool en vertellen aan 3500 leerlingen van groep 8 over het belang van het gedachtegoed    van Erasmus. Op deze manier hebben in de afgelopen jaren 45000 Rotterdamse schoolkinderen Erasmus leren kennen.

Zaterdagmorgen is er n de bibliotheek gelegenheid om onder leiding van John Tholen onder de   titel “Erasmus uit de kluis” in kleine groepjes de bijzondere Erasmuscollectie te leren kennen, terwijl tegelijkertijd een nieuwe aflevering van de “Human Library” wordt georganiseerd. 

Tenslotte is er zondagmiddag een filosofie workshop met als titel “Erasmus dwarsdenker” naar aanleiding van de publicatie van het prachtige boek met deze titel door Sandra Langereis.

Erasmus blijft een populaire Rotterdammer: enkele jaren geleden bleek bij een enquête onder   74000 Rotterdammers de bokser Bep van Klaveren met 33% van de stemmers de grootste Rotterdammer, gevolgd door Erasmus met 27% en Pim Fortuin met 12% van de stemmen. 

Nu de beperkingen in onze bewegingsvrijheid welke aan de pandemie waren gekoppeld stapsgewijs verdwijnen zal ons comité de draad weer oppakken: naast de Erasmus Experience in de bibliotheek, waar U vast allen al geweest bent – anders een echte “Must”, de Erasmus stadswandeling voor bezoekers aan Rotterdam, het Monument voor het geboortehuis van Erasmus en het plaatsen van meer Adagia, kernachtige uitspraken van Erasmus op strategische plaatsen in de stad, zal er op 30 april 2022 een speciale plechtigheid plaatsvinden omdat het die dag precies 400 jaar geleden is dat het door Hendrik de Keyser gemaakte prachtige bronzen standbeeld van Erasmus werd onthuld.

Het blijft toch prachtig dat in onze stad het eerste standbeeld niet voor een prins, een vorst of een krijgsheer maar voor een    geleerde met een boek werd opgericht.

Een van de belangrijkste doelen van ons comité is om onderdelen van het gedachtegoed van Erasmus onder de aandacht, of zo U wil tussen de oren van alle Rotterdammers vast te zetten.   

Een teleurstellende reactie op de Corona pandemie is het ongenoegen en protest in onze samenleving waarbij groepen burgers met kreten als “viruswaanzin” oproepen tot burgerlijke ongehoorzaamheid. Hierbij is de toon van de discussie op straat en in de sociale media vaak agressief.

Het lijkt of we de belangrijkste kenmerken van het gedachtegoed van Erasmus zoals tolerantie, goed en geïnteresseerd luisteren naar elkaar en het oplossen van controversen met   humor en ironie na 500 jaar volledig achter ons hebben gelaten.

In de afgelopen maanden heeft de stichting Huis van Erasmus voor het basisonderwijs als steun voor  “burgerschapsvorming” digitale modules ontworpen met de titel “Erasmus voor de klas”.

Morgenmiddag zal bij de afsluiting van de in het Nederlands vertaalde Correspondentie van  Erasmus door de stichting “Zelf Denken, Samen Doen” aandacht worden besteed aan enkele          innovatieve methoden om burgerschapsvorming te onderwijzen aan 10 tot 12 jarigen en aan leerlingen in het VMBO.

Het is in onze toch wel “verwende” samenleving tegen het einde van de Covid-19 pandemie goed om even stil te staan bij hoe Erasmus gedurende vrijwel zijn gehele leven        geconfronteerd werd met de problemen van een steeds weer terugkerende pestepidemie die door Europa raasde.

Hij bezocht met zijn broer de Latijnse School in Deventer toen in 1484 in die stad een pestepidemie uitbrak waarbij zijn moeder stierf; hiermee kwam een abrupt einde aan zijn schooltijd in deze stad. Kort na terugkomst in Gouda overleed ook zijn vader Gerardus aan de  pest en bleven Erasmus en zijn broer als wees in handen van drie voogden die er bij beide jongens   sterk op aandrongen in het klooster te treden.

Tijdens vrijwel zijn gehele leven beperkten steeds weer terugkerende pest-epidemieën de mogelijkheid om te reizen: steden werden onverwacht afgesloten en Erasmus moest, blijkens vele brieven zijn plannen steeds weer wijzigen

In een brief van 1501 vermeldt hij dat hij Parijs vanwege de pest met spoed moet verlaten; hij keert er in 1502 terug maar moet er door het opvlammen van de epidemie al weer snel weg. Hij  wil vervolgens naar Keulen gaan, maar omdat ook daar de pest uitbrak vestigt hij zich in Leuven.

In een latere brief uit 1518 beschrijft hij zijn reis uit Bazel. Na een zware tocht, gedeeltelijk te paard, arriveert hij doodziek in Leuven en beschrijft in deze brief zijn klachten en ziekteverschijnselen. Drie verschillende dokters bezoeken hem aan zijn ziekbed, maar blijven zo ver        mogelijk van zijn bed op de drempel van zijn ziekenkamer staan: zij vermoeden dat Erasmus aan de pest lijdt. En inderdaad, nu 500 jaar later kunnen we vaststellen dat de beschreven klachten en symptomen die Erasmus bij zichzelf in detail beschrijft, goed overeenkomen met de toen    heersende builenpest, welke hij uiteindelijk ternauwernood overleeft.

De overeenkomst tussen de wijze waarop wij in de afgelopen anderhalf jaar met de gevaren en beperkingen van de Covid-19 pandemie omgingen en hoe Erasmus er gedurende zijn gehele leven mee werd geconfronteerd is treffend.

Het is bemoedigend om te zien hoe hij er ondanks alle beperkingen in slaagde zich te ontwikkelen tot een van de eerste echte Europeanen die niet beperkt door landsgrenzen als     wereldburger het concept van vrede actief verbreidde,

U kent allen het Erasmus Adagium, geplaatst in het Centraal Station: er staat “Ruimte scheidt de lichamen, niet de geesten”, een prachtige opbeurende uitspraak aan het einde van onze 1,5 meter samenleving.

Ik wens U allen een aangename middag.

Tekst dankwoord Dick Couvée

Geachte heer Lamberts, geachte dames en heren, geachte wijzen of zotten.

Heel graag wil ik het Comité Erasmus danken voor het feit, dat het mij het voorrecht heeft willen gunnen van de uitreiking van de Lof der Zotheidsspeld 2020. En in dat “mij”, zo begrijp ik u, neemt u ook graag de Pauluskerk als geheel mee. Haar inspiratie, haar inzet voor al die mensen,  die het – voor kortere  of langere tijd – niet redden op eigen kracht, in Rotterdam, in de regio Rijnmond, in het land. En dus ook al haar bezoekers, van wie er vanmiddag gelukkig een aantal aanwezig is – zonder hen is het allemaal niks – , al haar noeste medewerkers, ook een aantal aanwezig, en voorts al die mensen die anderszins mogelijk maken, dat de Pauluskerk doet wat haar te doen staat. En dat vanuit haar bijbelse – en dus eeuwenoude, maar o zo actuele, dwaze – wortels. In de eer die mij ten deel valt, wil ik dus meer dan graag hen allemaal meenemen. Zonder hen geen Pauluskerk.  

Eerlijk gezegd had ik zoiets niet verwacht. En, ook eerlijk gezegd, een mooiere erkenning dan deze had u mij/ons eigenlijk niet kunnen schenken. Lof der Zotheid, Vrouwe Zotheid, die beweert dat wijsheid in onze wereld in wezen dwaasheid is en andersom. Hoe vaak heb ik mijzelf en wij vaak ook allemaal samen vanuit de Pauluskerk niet afgevraagd wie er nu eigenlijk gek was in onze samenleving nu. 

Waren dat de mensen, die vonden dat de mensen die hun heil zoeken in de Pauluskerk behoren tot de groep van nietsnutten en onrendabelen, beklagenswaardige losers, geldverslindende uitvreters van de samenleving, niet in staat tot enig maatschappelijk of economisch goed? Tweede- of derderangslui dus, aan wie je echt niet al te veel aandacht hoeft te schenken. Of waren wij dat zelf ? Omdat wij, dwars tegen de vaak dominante stroom in – als waren wij gekken – bleven geloven in de waarde en dus de erkenning daarvan door anderen van èlk mens en van àlle leven. En dat onvoorwaardelijk. En dus juist ook van die mensen die kwetsbaar zijn, om wat voor reden dan ook, en er zogenaamd niet toe doen, omdat hun “lives” toch niet zouden “matteren”.

Aan het eind van het dwaze “gouden boekje” komt de ware aap uit de mouw. Dwaasheid is niet alleen maar een al of niet idioot ideaal van Vrouwe dwaasheid. Dat idiote ideaal van het enorme belang van dwaasheid heeft zij opgepikt uit “een aantal loffelijke getuigenissen daarover van anderen”. Zo ongeveer de beste die er zijn. In ieder geval veel beter dan die van theologen. Want “zelfs ezels krijgen nog eerder een kerkelijk ambt dan een wijze”. Of het nu gaat om de paus, kardinalen of alle dominees bij elkaar. Vrouwe Zotheid beroept zich voor haar pleidooi voor het praktiseren van dwaasheid uitvoerig op iets dat daar in haar ogen ver bovenuit gaat: het boek der boeken. En wie schetst onze verbazing, uitgerekend de apostel Paulus, ja, inderdaad, naamgever van de Pauluskerk, kan in haar ogen veel genade vinden. Zeer veel. Kijk, dwaas of niet, maar dan ga je praten !  

“Maar God heeft juist mensen uitgekozen, die in deze wereld “dom” of “zwak” worden genoemd. Zo heeft God de wijsheid van de mensen belachelijk gemaakt. Zo zorgt God er voor, dat niemand trots kan zijn op zichzelf”, citeert Vrouwe Zotheid met instemming Paulus in zijn brief aan de alternatieve leef- en geloofsgemeenschap van Korinthe. Het zijn de zogenaamd “dommen” en “zwakken” van de Pauluskerk die ons laten zien dat het verdienmodel van ons soort samenleving gebaseerd is op een onvoorstelbare roofbouw van Moeder Aarde en van uitbuiting en uitsluiting van grote groepen mensen, die noodgedwongen dat model mogelijk maken, voor anderen, maar in de voordelen daarvan zèlf niet of nauwelijks delen. En dat al sinds eind 15e eeuw. Velen van hen moeten werken als zzp-er of in de flexibele schil of schemerzone van onze economie. Wat is hier nu dwaasheid en wat wijsheid ?! Het zijn de zogenaamd “dommen” of “zwakken” van de Pauluskerk, die ons laten zien, dat gelijkwaardigheid en gelijkheid voor de wet de facto betekenen, dat rijken rijker worden en armen armer. Niet alleen als het gaat om geld. Ook als het gaat om kansen op zinvolle arbeid, goed onderwijs en een goede gezondheid. Arme mensen in Rotterdam gaan meer dan 10 jaar eerder dood dan rijke. Wat is hier nu wijsheid en wat dwaasheid ?! Het zijn de zogenaamd “dommen” of “zwakken” van de Pauluskerk, die ons laten zien, dat een samenleving fundamenteel verandert van roofbouw naar opbouw op het moment dat iedereen onvoorwaardelijk in staat wordt gesteld om eraan bij te dragen en zichzelf dienstbaar te maken aan iets dat veel groter en sterker is dan “ik” en “mijzelf”. Het christendom heeft op haar beste momenten altijd gegokt op dat laatste. Waar mensen zich dienstbaar maken aan anderen en aan het geheel, ontstaat meer en beter leven. En niet minder. En dan voor allemaal. En niet voor een paar. Wat is hier nu wijs en wat dwaas?! Van die dwaze onderstroom in het christendom heeft de Pauluskerk zich altijd onderdeel gevoeld. Als het kon in het klein in de Pauluskerk – waar overigens elke dag ongeveer alles gebeurt wat God verboden heeft – waarom dan niet in de samenleving als geheel?! Voor die dwaze wijsheid ben ik jullie allemaal, lieve dwaze mensen van de Pauluskerk, onvoorstelbaar dankbaar. Het is het grootste cadeau van mijn leven, dat ik van zo’n kerk, zo’n sociale beweging – want dat is de kerk – deel heb mogen uitmaken. En daarmee dus ook jullie, lieve dwaze mensen van het Comité Erasmus, in de erkenning daarvan. 

Tot slot. Aan de erkenning is ook een geldbedrag verbonden. Het leek mij helemaal in de geest van de dwaasheid, dat ik dat geld niet zelf houd, maar weggeef. Het Comité vond dat ook een goed idee. Met overtuiging geef ik dat geldbedrag graag door aan “Tent of Nations”. Tent of Nations is een landbouwboerderij en vredesproject van de familie Nassar op de door Israëlische staat bezette Westbank, even ten zuiden van Bethlehem. De boerderij ligt op een berg. In de afgelopen jaren zijn op de bergen rondom en strategisch goed gekozen inmiddels 6 nederzettingen van Israëlische kolonisten verschenen, die regelmatig de honderden olijfbomen en daarmee de bestaansgrond van deze Palestijnse boeren vandaliseren en terroriseren. De familie worstelt al jaren tevergeefs om een vergunning van de overheid en daarmee om bestaansmogelijkheden voor de lange termijn, nadat eerder het Israëlische Hoger Gerechtshof uitdrukkelijk het eigendomsrecht van de familie op hun grond erkende, ook na jaren strijd. Het project zet zich onder het authentiek christelijke, volkomen dwaze motto “We refuse to be enemies” daadwerkelijk in voor vrede en daarmee voor toekomst voor zowel Palestijnen als Israëli’s. Dat werk – in die volgens mij helemaal in Erasmiaanse geest – zou ik meer dan graag ondersteunen en bij u allemaal aanbevelen.