Het blijft in hoge mate karakteristiek, dat een paar eeuwen lang eigenlijk het enige openbare standbeeld in Nederland niet dat van een krijgsman, vorst of staatsman is geweest, noch van een dichter, maar van een geleerde.
Johan Huizinga
Al in september 1549, dertien jaar na Erasmus’ dood, werd ter ere van het bezoek van de erfprins (de latere Philips II) en landvoogdes Maria van Hongarije een van hout en/of papiermaché vervaardigd beeld van Erasmus opgericht. Volgens een verslag van de feestelijkheden was het beeld uitgedost als geestelijke, hield het een pen in de hand en overhandigde het zijn lofrede – na het uitspreken ervan – aan de prins.
Zich terdege bewust van de magneetwerking van Erasmus ging het stadsbestuur acht jaar later over tot het oprichten van een stenen standbeeld, dat mogelijk al in het bezit van de stad was gekomen in 1532. De vroedschap besloot een deel van de Steigergracht te overwelven. Twee jaar later, in 1557, werd op de voltooide Grote Marktbrug ‘een beelt van blauwen Arduyn-steen opgestelt, na de gedaente van Erasmus’.
Een geweldige locatie voor een grote attractie: onder de mensen, dichtbij het geboortehuis en de Laurenskerk. Reizigers uit heel Europa zetten de stad op de agenda.
Zij kwamen om met eigen ogen het beeld te zien en de plaats waar ‘het grote licht’ ter wereld was gekomen. Het minuscule figuurtje op de stadskaart van Jan Potter uit 1566 was er tot voor kort de enige zichtbare herinnering aan.
Hier rees die groote zon,
en ging te Bazel onder.
De rijksstad eer’en vier’
dien heilig in zijn graf.
Dit tweede leven geeft
die ’t eerste leven gaf.
J. Oudaen
Recent kwam de schets van het standbeeld aan het licht die een bezoeker aan Rotterdam, de Zwitser Johann Jakob vom Staal, op 23 september 1563 had laten maken in zijn album amicorum. De stenen geleerde houdt met beide handen een schild op, waarop in het Latijn de tekst:
Geboren te Rotterdam op 28 oktober 1467, stierf Erasmus te Basel op 12 juli 1536.
En op het plat van de sokkel staat: Dit standbeeld van Erasmus van Rotterdam, te zijner ere door het stadsbestuur en de inwoners van Rotterdam op de markt die in de volksmond het nieuwe marktveld heet opgericht, heb ik, liefhebber van Erasmus, Johann Jakob vom Staal, tijdens mijn rondreis door de Nederlanden, toen ik de Hollandse stad Rotterdam aandeed om diens herkomst te leren kennen, op deze wijze laten natekenen uit hoogachting voor de verdiensten van een man van zo’n groot kaliber. Op de drieëntwintigste september in het jaar 1563.
Bovenin staat het chronogram (jaartalvers) dat Staal bij binnenkomst in de stad op de Delftse poort moet hebben aangetroffen:
CVnCta est VICtVrVs fVLgens per sæCVLa erasMVs
ofwel ‘Glansrijk zal Erasmus voortleven door alle eeuwen’ (het jaartal is 1536).
De kleurige tekening doet vermoeden dat het beeld was beschilderd.
Nog geen tien jaar na Vom Staals bezoek, in april 1572 – de Tachtigjarige Oorlog is in volle gang – trekt het Spaanse leger Rotterdam binnen en houdt er gedurende drie maanden op een verschrikkelijke manier huis. “De straten kleurden rood van het bloed van burgers” (zoals in het vers onder de gravure staat te lezen) maar koelden ook hun woede op het Erasmusbeeld, besmeurden het met slijk en vuil, beschoten het met musketten en dumpten het van de brug over de Steigergracht het water in.
Het stadsbestuur zorgde voor een vervangend beeld, bekend van de tekening die de Utrechtenaar Arnout van Buchel in zijn diarium maakte in 1583. Van Buchel schreef erbij dat ter ere van Erasmus op de Grote Markt een houten beeld stond dat in de kleur van blauwe steen was geschilderd. Bovendien meldt hij dat er ‘voorheen een marmeren beeld was opgericht dat door de Spanjaarden, die Erasmus een Lutheraan noemden, vernield is en in de rivier gesmeten.’ Erasmus staat, volgens de tekening, eveneens achter een tekstschild, waarop het geboortejaar nu 1465 is. Met gespreide vingers wijst Erasmus op zijn naam, met de andere hand houdt hij een opengeslagen boek op.
Maar bij een hernieuwd bezoek aan de stad in 1596 noteerde Van Buchel: ‘Het beeld dat vroeger van steen was en door de Spaanse soldaten stuk geslagen is en daarna van hout opnieuw opgesteld werd, is nu wederom in steen op de markt te aanschouwen.’ Of dit het uit het water opgeviste beeld was, valt niet meer te achterhalen.
1:17
