Toespraak burgemeester Carola Schouten uitreiking Lof der Zotheidspeld 28 oktober 2026

Geachte aanwezigen, beste Natascha,

Van harte welkom. Natascha: jij in het bijzonder. En aan je familie waaronder je moeder Anet en je gezin die vandaag met je mee naar Rotterdam zijn gekomen. Het is mooi als 020 naar 010 komt; al gebeurt dat niet heel vaak. Maar vandaag met een extra bijzondere reden.

Beste Natascha, ik wil vandaag graag beginnen bij iemand die ons allebei dierbaar is en wiens geest doorklinkt in de jouwe: jouw vader Max van Weezel. Ik heb warme herinneringen aan Max. Aan zijn scherpe geest, humor, nieuwsgierigheid en zijn tomeloze belangstelling voor de politiek. Max wilde altijd weten wat er speelde, wat mensen bewoog en wat schuilging achter hun woorden en overtuigingen. Gesprekken zonder oordeel, maar altijd met de doorvraag: waarom? Dat was zijn stijl. Ongekend nieuwsgierig en informatiehongerig.

Eigenschappen die maximaal tot hun recht kwamen in politiek Den Haag waar hij jaren werkte. Hij was aan het einde van zijn leven een van de weinige buitenstaanders die ooit bij een Torentjesoverleg met partijleiders en kabinetsleden aanwezig was. Ik koester mooie herinneringen aan hem. Niet alleen vanwege zijn professionele scherpte en denkkracht, maar ook vanwege zijn ideeën en observaties over de wereld. En de lessen die de wereldgeschiedenis ons leert. Een geschiedenis waar hij zelf getuige en onderdeel van was.

Als kind in een Joods gezin wist Max dat de oorlog nooit ver weg was. Een groot deel van de familie was tijdens de Holocaust vermoord. Dat verlies en het besef waartoe mensen in staat zijn wanneer zij anderen niet langer als mens zien, droeg hij zijn hele leven met zich mee.

Ik herinner me onze gesprekken. Zijn zorgen over de verharding van de samenleving. Over het gemak waarmee mensen tegenover elkaar kwamen te staan. Over wat er verloren gaat wanneer we ophouden naar elkaar te luisteren.

En als ik jou hoor spreken, Natascha, hoor ik daarin ook iets van je vader terug. Dezelfde betrokkenheid. Dezelfde nieuwsgierigheid naar de ander. Maar vooral de overtuiging dat we elkaar niet mogen loslaten. Ook niet wanneer de verschillen groot zijn. Ook niet wanneer het gesprek moeilijk wordt.

Je vader gaf je ooit vier woorden mee: ‘Hou je hart zacht.’ Wat een prachtige woorden. En wat een moeilijke opdracht. Want hoe houd je je hart zacht wanneer de wereld om je heen verhardt? Hoe blijf je luisteren naar iemand die jou niet wil horen? Hoe blijf je de mens zien achter een overtuiging die je diep kan raken? Het zijn vragen die jouw vader bezighielden. En het zijn vragen waarop jij ook een antwoord probeert te geven. Op je eigen manier en met je eigen denkkracht. Daar heb ik grote bewondering voor. En daarom is het fijn dat we hier vandaag aanwezig zijn om zowel jouw beschouwingen als maatschappelijke bijdragen te huldigen met de Lof der Zotheidspeld. En dat op een bijzondere dag.

Vandaag vieren we namelijk de geboortedag van Erasmus. Een Rotterdammer die bijna vijf eeuwen geleden overleed, maar wiens gedachtegoed nog altijd verrassend actueel is. Dit jaar staat zijn verjaardag in het teken van bruggen bouwen. En wie in Rotterdam in deze context over bruggen spreekt, denkt natuurlijk aan de Erasmusbrug. Onze Zwaan die dit jaar precies dertig jaar bestaat. Maar die brug was er bijna niet gekomen.

Toen stedenbouwkundige Riek Bakker eind jaren tachtig met haar plannen kwam, geloofde lang niet iedereen erin. Zij zag wat anderen nog niet zagen: geen twee stadsdelen door een rivier gescheiden, maar één stad die verder kon komen door beide oevers met elkaar te verbinden. Riek Bakker bleef hierin geloven.

Ik vind dat een mooie gedachte. Want een brug begint niet bij staal of asfalt. Een brug begint bij iemand die gelooft dat twee kanten bij elkaar kunnen komen. Zelfs wanneer anderen dat niet meer voor mogelijk houden.

Ook Erasmus leefde in een tijd van scherpe tegenstellingen. Een tijd vol religieuze strijd, maatschappelijke onrust en mensen die elkaar met grote stelligheid vertelden hoe de wereld in elkaar zat. Hij zag hoe gemakkelijk overtuigingen konden veranderen in vijandschap. Hoe mensen die dachten de waarheid in pacht te hebben het vermogen verloren om nog naar elkaar te luisteren.

Erasmus was zelf een man met uitgesproken overtuigingen. Maar hij geloofde ook in de kracht van het gesprek. In kennis, nieuwsgierigheid en de bereidheid om je eigen opvattingen te blijven onderzoeken. In zijn ‘Klacht van de vrede’ uit 1517 liet hij de vrede zelf aan het woord. Die vroeg zich vertwijfeld af waarom mensen haar overal wegjoegen. In navolging van Cicero schreef Erasmus: ‘Liever een onrechtvaardige vrede dan een gerechtvaardigde oorlog.’ Dat is een schurende uitspraak. Toen al, maar zeker ook in onze tijd. Want vrede zonder rechtvaardigheid kan ook betekenen dat onrecht blijft bestaan. En laten we Erasmus ook niet heilig verklaren. Zijn verdraagzaamheid kende grenzen. Ook hij was een kind van zijn tijd.

Maar juist daarom blijft zijn gedachtegoed interessant. Want ook Erasmus moest zoeken. Ook hij worstelde met de tegenstellingen van zijn tijd. En ook hij bleef proberen om mensen met woorden dichter bij elkaar te brengen. Misschien is dat wel zijn belangrijkste les: dat we nooit mogen ophouden onszelf vragen te stellen. Dat we ruimte moeten houden voor twijfel. En dat de ander altijd mens blijft; hoezeer we ook van mening verschillen. Want wie vandaag om zich heen kijkt, ziet hoe we voortdurend worden geacht een kant te kiezen. Ben je voor of tegen? Hoor je bij ons of bij hen? Spreek je je uit of blijf je stil? En kies je daarmee niet ook impliciet voor een kant?

Natuurlijk zijn er momenten waarop we kleur moeten bekennen. Waarop we ons moeten uitspreken tegen onrecht, discriminatie, geweld en uitsluiting. Verdraagzaamheid betekent niet dat alles maar moet kunnen. Maar ik maak me er wel zorgen over dat we steeds vaker niet alleen iemands standpunt afwijzen, maar ook de persoon zelf. Alsof één opvatting genoeg is om te weten wie iemand is. Alsof we een heel mensenleven kunnen samenvatten in één overtuiging, één afkomst of één mening. En alsof we daarna niet meer hoeven te luisteren.

De filosoof Emmanuel Levinas heeft daar een prachtige gedachte over ontwikkeld. Hij sprak over ‘het gelaat van de ander’. Volgens Levinas begint onze verantwoordelijkheid voor elkaar wanneer we de ander werkelijk onder ogen komen. Niet als vertegenwoordiger van een groep. Niet als iemand op wie we onze eigen oordelen kunnen projecteren. Maar als een mens die tegenover ons staat. Een mens met een eigen geschiedenis. Met verdriet, verlangens, angsten en hoop. Dat vind ik een belangrijke gedachte voor onze tijd.

Want misschien begint de verharding in onze samenleving wel op het moment dat we elkaar niet meer werkelijk aankijken. Wanneer de ander geen gezicht meer heeft, maar alleen nog een standpunt is. Een tegenstander. We zien het in de politiek, op sociale media, maar ook op familieverjaardagen en soms ook gewoon op straat. Het lijkt wel alsof de ruimte voor verschillende standpunten steeds kleiner wordt terwijl de afstand tussen mensen wordt vergroot. Maar als burgemeester zie ik gelukkig ook iedere dag de andere kant.

Ik zie Rotterdammers die elkaar helpen zonder eerst te vragen wat de ander vindt. Buren die voor elkaar zorgen. Mensen met verschillende achtergronden en overtuigingen die samen iets opbouwen in hun straat of buurt. Zij laten zien dat we niet hetzelfde hoeven te denken om toch samen te kunnen leven. Samenleven vraagt niet dat we onze verschillen uitwissen. Het vraagt juist dat we elkaar niet tot die verschillen reduceren.

En dat brengt mij terug bij jou, Natascha.

Want waar Riek Bakker een brug over de Maas wilde bouwen, probeer jij bruggen te slaan tussen mensen voor wie de afstand soms nog veel groter lijkt. Tussen mensen die elkaar wantrouwen. Die bang zijn voor elkaar. Die zo diep zijn geraakt door wat er in de wereld gebeurt dat het bijna onmogelijk lijkt om nog naar de ander te luisteren. En je doet dat niet van een veilige afstand, maar vanuit je eigen geschiedenis. Als Joodse vrouw. Als dochter van ouders voor wie de herinnering aan de Holocaust altijd dichtbij is. En inmiddels ook als moeder die zich afvraagt in wat voor wereld onze kinderen opgroeien.

De gebeurtenissen van 7 oktober 2023 en de verschrikkelijke oorlog die daarop volgde, hebben diepe wonden geslagen. Ook hier in Nederland. Het verdriet, de angst en de woede zijn groot. En juist in die omstandigheden heb jij je uitgesproken tegen antisemitisme én tegen moslimhaat. Je hebt laten zien hoe moeilijk en noodzakelijk het is om met elkaar in gesprek te blijven. Dat heeft je veel gekost.

Je kreeg van verschillende kanten te maken met beschuldigingen, beledigingen en bedreigingen. Je had je terug kunnen trekken. Je had kunnen besluiten dat de tegenstellingen te groot waren geworden. Dat de weerstand te grimmig was. Maar dat heb je niet gedaan. Je zei daarover bij EenVandaag iets wat mij bijzonder raakte: ‘Als ik die mening voor me zou houden omdat het te gevaarlijk of lastig is, blijven alleen de flanken en de schreeuwers over.’ Een belangrijke gedachte.

Want juist wanneer de stemmen aan de uiterste randen steeds harder klinken, hebben we mensen nodig die het gesprek blijven voeren. Mensen die weigeren de wereld op te delen in alleen maar vrienden en vijanden. Mensen die durven te twijfelen zonder hun overtuigingen te verliezen. Jij noemt dat zelf het radicale midden. En daarover zei je in een radio-interview: ‘Het meest radicale wat je kan doen, is de vijand een hand geven.’ Ik vind dat een buitengewoon krachtige uitspraak, want we verbinden moed vaak aan grote woorden, harde standpunten en de bereidheid om de confrontatie aan te gaan. Maar jij laat zien dat er ook een andere vorm van moed bestaat. De moed om te luisteren wanneer je liever zou willen weglopen. De moed om nieuwsgierig te blijven naar iemand die je niet begrijpt. En de moed om een hand uit te steken zonder te weten of de ander die zal aannemen.

Dat is niet gemakkelijk en zeker niet vrijblijvend. Want werkelijk luisteren vraagt dat je bereid bent om even niet alleen vanuit je eigen geschiedenis, verdriet of overtuigingen naar de wereld te kijken. Niet om die te vergeten of terzijde te schuiven. Maar juist om ruimte te maken voor die van een ander. Je vertelde bij het radioprogramma ‘Nooit meer slapen’ over een bijeenkomst die je organiseerde met mensen die heel verschillend dachten over Israël en Palestina. Daar was een vrouw die zo boos was over wat er in Gaza gebeurde dat ze niets van Israël wilde weten. En er was een Joodse vader. Zijn kinderen hadden van school moeten wisselen omdat er steeds opnieuw hakenkruizen in hun schriften werden gekrast.

Twee mensen die elkaar misschien nooit uit zichzelf zouden hebben opgezocht, maar die avond raakten ze met elkaar in gesprek. De vrouw hoorde het verhaal van die vader. Zijn zorgen en zijn angst om zijn kinderen. En hij hoorde haar verhaal. Aan het einde van het gesprek omhelsden ze elkaar. Ik vind dat een ontroerend voorbeeld. Niet omdat daarmee het conflict was opgelost. Niet omdat hun meningsverschillen ineens verdwenen waren. Maar omdat er iets anders was gebeurd: ze hadden elkaar gezien. Niet als vertegenwoordigers van twee kampen. Maar als twee mensen die allebei iets te verliezen hebben. Die alletwee bang zijn en verlangen naar een veilige wereld. En ineens was er iets mogelijk wat daarvoor onmogelijk leek.

Misschien is dat wel precies wat Levinas bedoelde met het gelaat van de ander. En misschien is dat ook wel wat bruggen bouwen uiteindelijk betekent. Niet dat we het altijd eens worden, maar dat we elkaar niet loslaten zodra we het oneens zijn.

Beste Natascha,

Ik begon vandaag met de herinnering aan je vader. Hij groeide op met de wetenschap dat veiligheid en menselijkheid nooit vanzelfsprekend zijn. Dat vertrouwen kwetsbaar is. En dat een samenleving waarin mensen elkaar uitsluiten uiteindelijk voor niemand veilig is.

Hij heeft zijn leven lang geprobeerd de wereld te begrijpen. Door vragen te stellen. Door te luisteren. Door mensen op te zoeken; ook wanneer hij het hartgrondig met hen oneens was. Jij zet die zoektocht voort, maar je geeft er je eigen invulling aan.

En dat doe je met je familiegeschiedenis in het hart, maar zonder je door die geschiedenis te laten afsluiten van anderen. Dat vind ik bijzonder, want wie weet wat uitsluiting en vervolging kunnen aanrichten, kan begrijpelijkerwijs voorzichtig worden. Of wantrouwend. Misschien zelfs bang om de ander nog te vertrouwen. Maar jij kiest ervoor om je hart open te houden. Niet omdat je naïef bent over wat mensen elkaar kunnen aandoen. Juist omdat je dat niet bent. En daarin herken ik de woorden van je vader: ‘Hou je hart zacht.’ Vier woorden die eenvoudig klinken, maar die misschien wel een van de moeilijkste opdrachten van onze tijd bevatten. Want een zacht hart is geen zwak hart.

Het vraagt moed om je niet af te sluiten. Om je niet te laten meeslepen door de woede van anderen en principieel te blijven zonder hard te worden. En om te blijven geloven dat er aan de overkant iemand staat die het waard is om te leren kennen.

Ik denk dat Max ontzettend trots op je zou zijn geweest. Niet alleen omdat je zijn woorden hebt meegenomen, maar vooral omdat je ernaar handelt. Ook wanneer dat moeilijk is en wanneer je daarvoor een hoge prijs betaalt. En ik hoop dat je weet hoeveel mensen je daarmee moed geeft.

Beste Natascha,

Je laat ons zien dat een zacht hart en een rechte rug heel goed samengaan. Dat je moedig kunt zijn zonder te schreeuwen. Dat je de ander tegemoet kunt komen zonder jezelf te verliezen. En dat een brug pas werkelijk betekenis krijgt wanneer iemand bereid is de oversteek te maken. Daarom is deze onderscheiding je zo van harte gegund.

Namens het Comité Erasmus, Icoon van Rotterdam, mag ik je de Lof der Zotheidspeld 2026 uitreiken. Als blijk van waardering voor je moed, medemenselijkheid en onvermoeibare inzet om mensen met elkaar te verbinden.

En met een wens én opdracht voor ons allemaal: dat we nooit zo overtuigd raken van ons eigen gelijk dat we de mens aan de overkant niet meer kunnen zien.

Van harte gefeliciteerd.